بی اغراق باید گفت،۳۰ سال آینده ایران جزء چهار کشور پیر جهان خواهد بود و شواهد آماری حاکی از آن است که از سال ۹۰ به بعد وارد مرحله میانسالی شده ایم و برآوردهای جمعیت نشان می دهد که ۲۲ درصد یعنی حدود ۱۸ میلیون و ۲۶۹ هزار نفر ۱۵ تا ۲۹ ساله اند.

بی اغراق باید گفت،۳۰ سال آینده ایران جزء چهار کشور پیر جهان خواهد بود و شواهد آماری حاکی از آن است که از سال ۹۰ به بعد وارد مرحله میانسالی شده ایم و برآوردهای جمعیت نشان می دهد که ۲۲ درصد یعنی حدود ۱۸ میلیون و ۲۶۹ هزار نفر ۱۵ تا ۲۹ ساله اند.

جمعیت سالمند نزدیک به ۱۰ درصد یعنی کمی بالای هشت میلیون نفر است. یک مقایسه آماری اثبات می کند که جمعیت جوان ایران با نرخ رشد منفی ۳.۲۴ درصد در حال کاهش است و از طرفی نمی توان تاثیر کرونا بر کاهش فرزندآوری و جمعیت را نادیده گرفت.

جمعیت سالخوردگی ایران تا سال ۲۰۵۰ ،پنج برابر می شود

تاکید براین مسئله از این نظر اهمیت دارد که جمعیت همواره از مهم ترین ارکان جوامع انسانی و اساس شکل گیری تمدن ها است.اقتدار اقوام و ثبات کشورها علاوه بر بزرگی سرزمین و امکانات تحت اختیارشان، با تعداد نفوس آن ها نیز ارزیابی می شود.

جوامع پر جمعیت عموما موفق به حفظ استقلال خود هستند و تمدن های بزرگ و پایدار متعلق به ملت های بزرگ و توانمند است. جمعیت از عوامل مختلفی نظیر عوامل تاریخی، جغرافیایی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی تاثیر می پذیرد؛ هرچند تغییراتش کند و نامحسوس است اما تعیین کننده سرنوشت جوامع است.

همین امر سبب شده که حاکمان و سیاستمداران عموما نسبت به تغییرات جمعیت شان بی تفاوت نباشند. از نگاه سیستمی باید توجه داشته باشیم که ساختار کلی جمعیت همانند یک اندام واره است که باید بین تمام بخش های آن نوعی تعادل پویا و تجدید شونده برقرار باشد و نمی توان یک وضعیت جمعیتی ثابت و مفروضی را به عنوان یک وضعیت مطلوب در نظر گرفت زیرا تغییرات جمعیتی علاوه بر اینکه از عوامل جمعیتی ناشی می شود از بسیاری از عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی که به مرور زمان در مسیر تحول کشورها رخ می دهد؛ تاثیر می پذیرد. با این مقدمه باید تاکید کرد، مطابق نتایج مطالعات انجام شده، به چند نکته اشاره کرد، اول اینکه نرخ باروری ایران از حدود ۶/۴فرزند در اوایل دهه ۶۰ شمسی به کمتر از ۱.۸ فرزند در سال های اخیر رسیده یعنی کمتر از حد جانشینی نسل، درحالی که نباید این عدد از ۲/۱ کمتر باشد. نرخ باروری در جهان بیش از ۲/۵ و در ایران کمتر از ۲ و کمتر از حد جایگزینی عنوان می شود.

دوم اینکه «در حال حاضر جمعیت ایران به سرعت در حال انتقال سنی است و در اثر کاهش باروری و افزایش امید زندگی به طور روزافزون به جمعیت میان سال و سالخوردگی افزوده و از جمعیت نوجوان و جوان کاسته می شود.

نتایج پیش بینی جمعیت کشور توسط سازمان ملل با روند رشد متوسط نشان می دهد در سال ۲۰۴۵ حدود ۷۰ درصد از جمعیت کشور در گروه های سنی ۱۵ تا ۶۴ ساله، ۱۴ درصد در گروه های سنی بالای ۶۵ سال و بقیه در گروه های سنی زیر ۱۵ سال قرار خواهند گرفت و میانگین سنی به حدود ۳۹ سال افزایش خواهد یافت. بررسی ها نشان می دهد در سال ۱۳۷۵ شاخص کلی سال خوردگی جمعیت کشور حدود ۴/۲۲ درصد بوده است.

بر اساس نتایج اولیه سرشماری سال ۱۳۸۵، به حدود ۲۹ درصد رسیده و این به آن معنا است که در سال ۱۳۸۵، در مقابل هر۱۰۰ نفر جمعیت زیر ۱۵ سال، حدود ۲۹ نفر جمعیت بالای ۶۰ سال در کشور زندگی می کنند.

این شاخص در سال ۲۰۵۰ به ۱۴۵ نفر جمعیت سالخوردگی در مقابل هر ۱۰۰ نفر جمعیت زیر ۱۵ سال خواهد رسید. بنابراین جمعیت سالخوردگی ایران تا سال ۲۰۵۰ حدودا پنج برابر خواهد شد.» اما همان طور که پیش تر اشاره شد، کشور با بحران تازه ای به نام «کرونا» روبه روست که این مسئله هم می تواند جمعیت را تحت تاثیر قرار دهد.

به تازگی در گزارشی به این موضوع پرداختیم که در شرایط حال حاضر، پس از شیوع ویروس، ورای تردیدها، تجزیه وتحلیل آمارهای رسمی و شمار قربانیان، برخی بر رابطه معنادار میان کرونا و تحولات جمعیتی تاکید کرده و با اظهار به اینکه «در صورت تداوم وضع فعلی، رشد جمعیت ایران در سال ۱۴۲۵ به صفر خواهد رسید، ابراز کرده اند، این ویروس بر رشد جمعیت اثر منفی می گذارد و حتی ما را زودتر به نقطه بحران نزدیک می سازد یا میزان زادوولد را به طرز فزاینده ای کاهش می دهد».

نرخ باروری کل ایران به ۸/۱ فرزند رسیده است

دکتر خلیل علی محمدزاده، پزشک و استاد دانشگاه و دارنده جایزه ملی جمعیت، در توضیح این مسئله، نکاتی را در گفت و گو با«رسالت» مطرح کرده، ازجمله اینکه «ایران و جهان بالاخره بعد از چند سالی از کرونا خواهد گذشت و به واکسن و درمان آن دست می یابد و خسارت ها تا حدود زیادی جبران می شود ولی بحث جمعیت از آن مقوله هایی نیست که اگر از هم اکنون برای آن تفکر، برنامه و مدیریت استراتژیک نداشته باشیم، بتوانیم بر خطرات آن فائق بیاییم. در حال حاضرمطابق آمارها، نرخ باروری کل ایران به ۱/۸ فرزند رسیده است، یعنی زیر حدجایگزینی و میزان رشد جمعیت کشور در سال ۱۳۹۸ به زیر یک درصد نزول یافته است.

سرعت نرخ رشد سالمندی هم بیش از سه برابر نرخ رشد جمعیت کشور است. جمعیت زیر ۱۵ سال کشور از ۴۵ درصد در اوایل انقلاب به ۲۴ درصد در سال کنونی رسیده است.اگر تکالیف دوره پنجره جمعیتی را به جا نیاوریم، پس از بسته شدن این پنجره، تهدیدهای آن فرا خواهد رسید».

او در ادامه با تاکید براینکه مجلس نهم و دهم و دولت یازدهم و دوازدهم برای اجرای سیاست های کلی جمعیت کار اساسی نکردند، می گوید: «مجلس نباید طرح جامع جمعیت و تعالی خانواده را به اندازه دو دوره مجلس معطل نگه می داشت و البته حق این بود که دولت ها برای سیاست های کلی جمعیت، به مجلس لایحه می دادند. در مجموع همه این موارد نشان می دهد، هنوز در سطح برخی مسئولین اجرایی نسبت به هشدارهای جمعیتی ناآگاهی وجود دارد. اگر محور برنامه هایرشد فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی کشور، زمینه سازیبرای اجرای سیاست های اقتصاد مقاومتی، سیاست هایکلی جمعیت و سیاست های کلی خانواده باشد، بسیاری از مشکلات جوانان و خانواده ها حل خواهد شد».

این دارنده جایزه ملی جمعیت با اشاره به اینکه برخی ابتر ماندن سیاست های این حوزه را به کمبود بودجه مربوط می دانند، درحالی که بی اعتنایی به سیاست های کلی جمعیت، تنها ریشه در کمبود بودجه ندارد، بلکه در این زمینه گره ذهنی هم وجود دارد، عنوان می کند: «جمعیت یکی از مولفه های اصلی و اساسی است که رشد و بقای یک کشور را رقم می زند؛ گزینه مهم و حیاتی که اگر به آن توجه زیادی نشود، جامعه را به عوارض متعدد و جبران ناپذیر دچار می کند.از این رو بازهم تاکید می کنم که کرونا تمام می شود اما سقوط جمعیتی نگران کننده خواهد بود».

صندوق بازنشستگی و تامین اجتماعی متاثر از هزینه های پیری جمعیت

محمدجلال عباسی، رئیس انجمن جمعیت شناسی ایران هم در تحلیل ساختار جمعیت کشور و تاثیرات کرونا به«رسالت» توضیح می دهد: «هر رویداد تلخ و ناگواری می تواند تا حدودی بر این ساختار و میزان باروری ها اثرگذار باشد. بی تردید کرونا ناامنی شغلی و روانی ایجاد نموده و افراد به آسانی نمی توانند برنامه ریزی در زمینه فرزندآوری داشته باشند.

از سوی دیگر، جمعیت ایران به زودی از ساختار سنی جوان که نتیجه رشد جمعیت در دهه اول بعد از انقلاب بود، به سوی سالخوردگی پیش می رود.

جمعیت زیر ۱۵ سال کشور در اثر تاخیر در ازدواج، میل به داشتن خانواده های کوچک تر و عوامل مختلف دیگر رو به کاهش است و جمعیت خارج از سن فعالیت و بالای ۶۵سال افزایش می یابد و بر اساس آمار سازمان ملل، جمعیت ایران با رشد متوسط تا سال ۱۴۴۵به حدود ۷۹ میلیون نفر با شاخص سالخوردگی ۹/۳۶ درصد سپس تا سال ۱۴۸۰ به ۶۲میلیون نفر با شاخص سالخوردگی ۵/۴۷ درصد کاهش خواهد یافت. سالخوردگی جمعیت با همه تبعات سنگین مالی و غیرمالی که برای کشور و نسل های جوان آینده خواهد داشت، یکی از ده ها آفت کاهش جمعیت است.

کاهش جمعیت در سن کار، افزایش مهاجران خارجی و از همه مهم تر تهدیدهای فرهنگی و امنیتی، آسیب های قابل پیش بینی و مهمی هستند که باید تماما مورد توجه مردم و مسئولان قرار گیرد.

وظیفه مسئولان، شناخت مشکلات، نیازها و مسائل پیش روی سیاست گذاری، برنامه ریزی، بررسی راهکارهای موثر و اقدامات جدی برای جلوگیری از ادامه کاهش جمعیت است و وظیفه مردم متعهد و مسلمانان به خصوص جوانان هوشیار، آگاهی از موقعیت جمعیتی کشور در آینده و همت برای پیشگیری از آسیب های آن از طریق ازدواج بموقع و فرزندآوری و رشد باروری بیشتر است. البته این توجه به معنای غفلت از کیفی بودن جمعیت در هر شرایطی نیست.

پس از فرمایشات مقام معظم رهبری در خصوص جمعیت و هشدار جدی نسبت به تغییرات جمعیتی در سال ۱۳۹۱ اقداماتی در حوزه های سیاست گذاری، برنامه ریزی و اجرایی در این زمینه آغاز شد.

از جمله کارهای مقدماتی و ضروری، آگاهسازی مردم از عمق آسیب های کاهش جمعیت وتبعات ناشی از آن است».

او در ادامه با بیان اینکه سالمندی در کنار آثار جمعیتی و اجتماعی متنوع، تبعات اقتصادی بلندمدتی به همراه داشته و ظهور آثار سیاست های مختلف ممکن است دهه ها به طول انجامد، عنوان می کند: «بررسی اثرات بلندمدت اقتصادی این پدیده بسیار مهم تر از آثار میان مدت و کوتاه مدت خواهد بود؛ صندوق بازنشستگی و تامین اجتماعی شاید مهم ترین و نگرانکننده ترین بخشی باشد که تحت تاثیر هزینه های ناشی از پیری قرار می گیرد. در طول چند دهه اخیر، بخش عمده ای از مطالعات صورت گرفته پیرامون پیری، معطوف به اثرات این پدیده بر منابع و مخارج تامین اجتماعی در کشورهای مختلف بوده است. به علاوه پیری جمعیت، فشار بر منابع مالی دولت در جهت تامین نیازهای بازنشستگی و درمانی افراد مسن را نیز به دنبال دارد.

با توجه به این موضوع می توان بیان داشت که یکی از بخش هایی که به شدت تحت تاثیر پیری قرار خواهد گرفت، بخش مالیه عمومی است. البته تغییرات در ساختار جمعیتی، ابعاد متنوعی از اقتصاد نیروی کار را تحت تاثیر قرار خواهند داد».

 

توجه همزمان به موهبت پنجره جمعیتی و موضوع سالخوردگی

محمدجلال عباسی، روز گذشته هم دیدگاه خود را با عنوان «سیاست های کلی جمعیت در ایران؛ چالش ها و راهکارها» در سایت انجمن جمعیت شناسی منعکس کرد که برخی از مهم ترین بندهای آن بدین شرح است: ۱-موفقیت سیاست های کلی جمعیت و افزایش باروری در کشور مستلزم برنامه ریزی جامع همراه با تلاش پیگیر و مستمر است و در هر شرایطی ارائه برنامه های حمایتی برای افزایش فرزندآوری در آینده ضروری است. حتی اگر تاثیر سیاست ها بر افزایش باروری ناچیز باشد، باید در نظر داشت که ارائه حمایت های رسمی و غیر رسمی حداقل از کاهش بیشتر باروری و رشد کاهنده جمعیت در آینده پیشگیری می کند. ۲- توجه همزمان به موهبت پنجره جمعیتی و موضوع سالخوردگی جمعیت: ایران در حال حاضردر دوران پنجره جمعیتی قرار دارد، یعنی دو سوم جمعیت در سنین فعالیت (۶۴ – ۱۵ سال) هستند و پتانسیل اشتغال، تولید، ذخیره و سرمایه گذاری را دارند.۳-علاوه بر آن، سرمایه گذاری در حوزه های آموزش و بهداشت در دوران بعد از انقلاب اسلامی باعث افزایش تحصیلات و بالارفتن طول عمر در کشور شده و به سرمایه انسانی عظیمی منجر شده است که در طول تاریخ تحولات جمعیتی ایران بی نظیر است. توجه و بهره گیری از ظرفیت های این نیروی انسانی از طریق افزایش اشتغال، بهره وری و ایجاد فضای کسب و کار، ضمن رونق تولید و بهبود وضعیت اقتصادی کشور که در بیانیه گام دوم انقلاب نیز به طور خاص بر آن تاکید شده است، می تواند به تحقق سایر اهداف زندگی جوانان از جمله تشکیل خانواده و فرزند آوری نیز کمک کند، و به تبع آن دوران سالمندی سالم تری را تجربه کنند.

به بیان دیگر، برنامه ریزی و توجه همزمان به پنجره جمعیتی و آمادگی برای سالخوردگی جمعیت در آینده لازم و ملزوم همدیگرند. ۳- بهره مندی از فرصت هایی که در دوران طلایی جمعیت به دست آمده است می تواند به افزایش سود و سرمایه جمعیتی منجر شود، و در دوران سالمندی نیز سود دوم جمعیتی حاصل شود. در غیر این صورت با توجه به کمبود نیروی کار در دوران سالخوردگی همراه با شرایط ویژه سالمندان و هزینه هایی که برای مراقبت از آنان مورد نیاز است، کشور در دهه های آینده با چالش های اساسی روبه رو خواهد بود.»

 

 

به اشتراک بگذارید :

مطلب قبل و بعد

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

- کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
- آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد