«ابایی از گفت و گو و مذاکره نداریم ،اما ما مذاکره نتیجه محور می خواهیم و به دنبال آن تحریم ها علیه ملت ایران رفع شود و با رفع تحریم ها زندگی مردم بیش از پیش رونق گیرد». این سخن آیت ا… سید ابراهیم رئیسی در نخستین گفت وگوی زنده تلویزیونی در خصوص مذاکرات برجام […]

«ابایی از گفت و گو و مذاکره نداریم ،اما ما مذاکره نتیجه محور می خواهیم و به دنبال آن تحریم ها علیه ملت ایران رفع شود و با رفع تحریم ها زندگی مردم بیش از پیش رونق گیرد».

این سخن آیت ا… سید ابراهیم رئیسی در نخستین گفت وگوی زنده تلویزیونی در خصوص مذاکرات برجام است.

با توجه به اینکه هشتم آذر ماه، به عنوان زمان آغاز مذاکرات برای رفع تحریم ها اعلام شده است و از طرفی اصطلاح «مذاکره نتیجه محور» در ادبیات کارگزاران ما، این روزها بسامد بالایی یافته است آن را موضوع بحث و گفت و گو با دکتر فواد ایزدی، دکترای ارتباطات جمعی از دانشگاه ایالتی لوییزیانا و دانشیار گروه مطالعات امریکا دانشگاه تهران، قرار دادیم. او بین «گفت و گو» و «مذاکره» تمایز قائل می شود و بر این باور است که «مذاکره، بده بستان دارد؛ اما گفت و گو لزوما چنین نیست. شاید بتوان گفت تا کنون در جریان برجام بین ما و طرف های مقابل گفت و گوهایی صورت گرفت ،اما این گفت و گوها نهایتا به مذاکره ای نینجامید.» او برای «مذاکره نتیجه محور» پیش شرط هایی قائل است که در ادامه می خوانید:

جناب دکتر ایزدی، نزد اصحاب اندیشه بین «گفت و گو» و «مذاکره» تفاوت های اساسی وجود دارد. می خواهیم تمایز این دو مفهوم را از شما بشنویم؟

«مذاکره» بده بستان دارد، اما «گفت وگو» لزوما چنین نیست. در گفت و گو هر یک از طرفین دیدگاه های خود را مطرح می کنند، حال ممکن است اشتراک نظر داشته باشند یا نداشته باشند، اما زمانی که مذاکره می شود، امتیازی گرفته و امتیازی داده می شود.

از این جهت، مذاکره کار جدی تری است ، چون اگر نتیجه مذاکره به سمتی برود که همه امتیازهای مطالبه شده طرف مقابل داده شود، ولی حداقلی از امتیازهای مد نظر دریافت شود طبیعتا مذاکره به شکل «نتیجه محوری» پیش نرفته است و این موضوعی است که در جریان برجام تا کنون کمتر محل توجه قرار گرفته است.

چقدر گفت و گوهای ما در فرایند برجام، به قالب «مذاکره» نزدیک شد؟

شاید بتوان گفت که در جریان برجام بین ما و طرف های مقابل گفت و گوهایی صورت گرفت ،اما این گفت و گوها نهایتا به مذاکره ای نینجامید.

 

پیش شرط ها و مولفه های یک «مذاکره نتیجه محور» چیست؟

در یک مذاکره نتیجه محور باید در چهار حوزه پشتوانه مطالعاتی داشت؛نخست، درس گرفتن از تاریخ و گذشته است. داستان مذاکرات چه در هشت سال گذشته و چه سال های قبل از آن، دربردارنده درس ها و عبرت هایی است، اگر به این پیشینه و عقبه تاریخی توجه نشود، اشتباهات گذشته تکرار خواهد شد.

دوم، شناخت طرف مقابل است؛ آنگونه که واقعا هست نه آنگونه که تصور می کنیم یا می خواهیم باشد! از این جهت، یکی از مشکلات ما در جریان مذاکرات برجام در گذشته این بود که در حوزه کارشناسی و حوزه شناخت طرف مقابل، مطالعات کافی نداشتیم. منظور از «شناخت مخاطب» تنها مخاطب امریکایی نیست ،بلکه همه کشورهای ۵+۱ را شامل می شود؛ در جریان این شناخت باید مواضع سیاسی، اجتماعی و اقتصادی این کشورها، دغدغه ها، سلایق، منافع و… بدرستی شناخته و دیده شود. همچنین ساختارهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و… موجود در این کشورها و حتی بازیگران آنها بدرستی درک شود.

سوم، عدم وابستگی فکری به طرف مقابل است. «غرب گرایی» مشکل و مساله ای است که از دیرباز جغرافیای فکری ما با آن مواجه بوده است. حرف من، غرب گرا بودن یا نبودن مذاکره کنندگان در دوره های قبل نیست.

حرف من شیفتگی بخش قابل توجهی از نخبگان سیاسی کشور به غرب است؛ این وابستگی و شیفتگی مادامی در مذاکرات مشکل ساز می شود که مانع از توجه و درک ما از مشکلات طرف مقابل (غرب) شود.

یکی از دلایلی که باعث شد برخی به مذاکرات علاقه مند شوند، این بود که احساس می کردند مذاکرات برجام، مشکل ایران و غرب را به نوعی حل کرده و تنش را کاهش می دهد. آنان چون علاقه مند به غرب، نمادها و مفاهیم غربی بودند، به برجام امیدوار شدند.
چهارم، در هر مذاکره ابعادی حقوقی هم مطرح است، داستان برجام نیز ابعاد حقوقی خاص خود را داشت و ما در این زمینه هم چالش هایی داشتیم.

بنابراین «توجه به تاریخ»، «شناخت مخاطب»، «عدم وابستگی فکری» و «آگاهی از ابعاد حقوقی» در واقع پیش شرط های لازم برای پیش بردن یک مذاکره نتیجه محور خواهد بود.

در واقع، این چهار مولفه چهار رشته دانشگاهی هستند؛ رشته تاریخ، رشته مطالعات منطقه ای، رشته حقوق بین الملل و رشته فلسفه، البته علاقه به غرب نه تنها در حوزه فلسفه که در حوزه جامعه شناسی، اندیشه سیاسی و سایر رشته های مختلف دانشگاهی قابل مطالعه و بررسی است. به نظر می رسد که ما در این چهار رشته آکادمیک ضعف داریم. یکی از دلایلی که باعث شد در مذاکرات با چالش مواجه شویم این است که عقبه دانشگاهی و آکادمیک لازم را نداشتیم.

این پشتوانه نظری را آیا صرفا باید از دانشگاه توقع داشت؟ در جریان سیاستگذاری ها اساسا چقدر دانشگاه به رسمیت شناخته می شود؟

قاعدتا باید پشتوانه های نظری را از محیط های دانشگاهی مطالبه کرد، خصوصا در حوزه هایی که ضعف وجود دارد، مثل مطالعات منطقه ای باید سرمایه گذاری مضاعفی صورت گیرد تا در نهایت به نیازهای کشور پاسخ داده شود. پژوهش ها هم باید پژوهش های کاربردی باشند تا بتوانند گرهی از مشکلات کشور را بگشایند.

می خواهم بگویم، یک مشکل مربوط به دانشگاه است که بسیاری از اوقات، پژوهش ها مساله محور و کاربردی نیست و تمرکز استادان و پژوهشگران بر موضوع هایی است که چندان دغدغه حکمرانی کشور نیست، اما مشکل دیگر از سوی کارگزاران حکومتی است. کارگزاران ما بسیاری مواقع به دانش موجود کم توجه می شوند و اولویت های دیگری در سیاستگذاری پیدا می کنند.

این در حالی است که روش صحیح، «حکمرانی علم محور» است؛ به این معنا که برای سیاستگذاری در هر حوزه ، شورایی از افرادی که در آن حوزه خاص متخصص و خبره هستند تشکیل شود و در این شوراها، سیاستگذاری های لازم صورت گیرد.

در ادامه وزیر و سایر نهادهای ذیربط به اجرایی شدن این سیاست ها همت گمارند.در اغلب کشورها شخصی که رئیس جمهور می شود، در رشته های مختلف سیاستگذاری، شوراهایی را تشکیل می دهد، اعضای آن شورا افرادی هستند که تنش حزبی و دعوای سیاسی با رئیس جمهور ندارند و در عین حال، در حوزه خودشان خبره هستند.

آنان سیاست ها را می نویسند و نهادهای ذیل قوه مجریه این سیاست ها را اجرایی می کنند. این یک روش صحیح سیاستگذاری است و این شیوه را می توان در کشورهایی همچون امریکا و چین دید.

اما در کشور ما در حوزه تعیین سیاست ها با آشفتگی هایی مواجه هستیم، البته سیاست های کلی نظام در اکثر حوزه ها مشخص است اما نیاز داریم که به جزئیات این سیاست های کلی در عمل هم پرداخته شود و اغلب در این حوزه ما دچار چالش هستیم، به عنوان مثال در حوزه اقتصاد، باید نخبگانی که از نظر حزبی و فکری با رئیس جمهور همراستا هستند، دور هم جمع شوند، سیاست هایی را تعیین و نهادهای اجرایی در حوزه اقتصادی این سیاست ها را اجرایی کنند، اما ما این کار را نمی کنیم، در کشور ما یک نفر وزیر اقتصاد، یک نفر مشاور اقتصادی رئیس جمهور و یک نفر معاون اقتصادی رئیس جمهور می شود و پست های اقتصادی توسط افراد مختلف اشغال می شود، اغلب اینها در اجرایی کردن سیاست ها با هم اختلاف نظر پیدا می کنند و این موجب آشفتگی در تصمیم گیری ها و سیاستگذاری ها می شود.

روش صحیح این است ، افرادی که واقعا نخبه و خبره هستند، سیاست ها را بنویسند و افرادی همچون وزیر اقتصاد، معاون اقتصادی رئیس جمهور ، رئیس بانک مرکزی و… این سیاست ها را اجرایی کنند.

در سیاست خارجی هم همین است، یکی از مشکلاتی که ما در برجام داشتیم این بود که مباحث برجام در شورای عالی امنیت ملی تصویب می شد و افرادی در شورای عالی امنیت ملی حق رای داشتند که کارشناس مباحث مرتبط با برجام نبودند. شاید لازم باشد حتی بخش هایی از قانون اساسی مورد بازنگری و اصلاح قرار گیرد تا «حکمرانی علم محور» دقیق تر محقق شود.

بسیاری مواقع در ساختار فکری جمهوری اسلامی، شوراهایی وجود دارد، اما افرادی در این شوراها حضور دارند که لزوما کارشناس آن حوزه نیستند و این امر می تواند چالش آفرین باشد. بنابراین، اگر ما سبک حکمرانی را «علم محور» کنیم و متخصصان، تعیین کننده سیاست ها باشند، در این صورت می توانیم به روش صحیح کارها را هم در حوزه سیاست خارجی و هم در حوزه سیاست داخلی پیش ببریم.

چه زمانی می توان یک مذاکره را به صفت «نتیجه محوری» متصف کرد؟ به تعبیری یک مذاکره «نتیجه محور» چه ویژگی هایی دارد؟

هدف ما از مذاکره، لغو تحریم ها است، مذاکره ای که بتواند به این مهم برسد، یک مذاکره نتیجه محور است. «رفع تحریم ها» شعار دولت سیزدهم است، اما شعار دولت قبلی این نبود، به عنوان مثال این اواخر که مشخص شد وضعیت تحریم ها رو به بهبود نخواهد بود، افرادی از تیم مذاکره کننده ما چنین اظهار داشتند که ما اصلا برای «رفع تحریم» مذاکره نکردیم، بلکه برای «اثبات حق مان» در این حوزه مذاکره کردیم؛ چه تحریم ها رفع شود و چه نشود! واقعیت این است که این نوع موضع گیری در یک مذاکره، به نوعی پاک کردن صورت مساله است، یا حتی گفته می شد که: «هر توافقی بهتر از عدم توافق است»! روش صحیح در یک مذاکره این است که فراموش نکنیم برای چه مذاکره می کنیم و به «نتیجه مذاکرات» یعنی «رفع تحریم ها» متعهد باشیم. مذاکره زمانی معنا پیدا می کند که ما را به سمت رفع تحریم ها سوق دهد.

گفتگو: مهسا رمضانی

به اشتراک بگذارید :

مطلب قبل و بعد

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

- کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
- آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد